Ko je Varšavu video makar samo na slici, mogao je lako da utvrdi da postoji jedna zgrada koja je njen nesumnjivi simbol.
Nijedna zgrada izgrađena u Poljskoj posle 1945. godine nije imala veći značaj od Palate kulture i nauke, ili kako se tada nazivala "Palata kulture i nauke Josifa Staljina". Istovremeno, nijedna nije izazivala toliko podela i kontroverzi.
Ovaj neboder, visine 231 metar, može se videti iz različitih krajeva grada, pa služi i kao dobar orijentir. Palata kulture i nauke je dugo važila i za najvišu zgradu u Varšavi, ali su se u međuvremenu izgradili i drugi moderni "džinovi" poput tornja Varso, koji ide u visinu više od 300 metara. Varso je danas najviša građevina u Evropskoj uniji.
Gradnja Palate kulture i nauke
Palata je izgrađena u tada obaveznom stilu socrealizma, uz elemente poljskog istoricizma.
Predstavlja sve ono što je Poljska pokušala da odbaci nakon pada Berlinskog zida 1989. godine i brzog raspada Sovjetskog Saveza. Bolje od bilo koje druge građevine simbolizuje 44 godine postojanja Poljske Narodne Republike.
Završena je deset godina nakon završetka Drugog svetskog rata, koji je istovremeno razorio i preoblikovao Poljsku. Ono što je usledilo predstavljalo je najveći izazov u istoriji zemlje. Međutim, do danas nema saglasja da li je taj period predstavljao neimarski neuspeh ili uspeh.
Sa gradnjom se počelo 1952. godine, a Palata je bila jedan od ključnih elemenata nove Varšave, zajedno sa monumentalnim Trgom parade.
U vreme izgradnje bila je okružena ratnim ruševinama, a stanovnici su još živeli u razrušenim zgradama. Nacisti su grad sravnili sa zemljom tokom gušenja Varšavskog ustanka 1944. godine.
O konačnoj visini zgrade je odlučeno uz pomoć balona na vruć vazduh. Kada je balon dostigao željenu visinu, poljske arhitekte su preko radio-veze slale poruke pilotu, uzvikujući: "Dosta, to je dovoljno!"
Glavni arhitekta palate, Lav Rudnjev, sarađivao je sa poljskim kolegama, ali je, kao deo Staljinovog "poklona", zgradu gradilo 3.500 sovjetskih radnika koji su bili smešteni u posebnom naselju.
Možda se čitav projekat iz današnje perspektive čini kao prilično megalomanski - graditi palatu dok ostatak grada skoro da ne postoji.
Ipak, nova građevina je mnogima donosila nadu i znak da se prestonica obnavlja. Hiljade ljudi su pristizale iz svih krajeva razorene zemlje kako bi pomogle obnovu Varšave.
Rudnjev je inspiraciju pronašao u svom ranijem projektu Moskovskog državnog univerziteta, jednog od najimpozantnijih moskovskih nebodera. U Varšavi je osmislio monumentalnu građevinu koja predstavlja eklektičnu kombinaciju ruskog baroka i gotičkih detalja na čeličnoj konstrukciji.
Nazvati socrealizam eklektičnim gotovo je jeres, jer je zvanična doktrina nalagala da arhitektura bude "socijalistička po sadržaju, nacionalna po formi", pisao je Gardijan.
Međutim, ne postoji potpuno "nacionalna" arhitektura, a Palata je u praksi bila izrazito eklektična. Pripremajući se za poduhvat, Rudnjev je obišao najznačajnije spomenike poljske kulturne baštine u Krakovu i Zamošću kako bi proučavao renesansnu arhitekturu. Tako su nastali "zubati" delovi krova koji krase vrh zgrade.
Spoljašnjost palate je jednako raskošna. Tu se nalaze desetine monumentalnih skulptura u klasičnom stilu, nalik Mikelanđelovim radovima. Među njima su astronom i matematičar Nikola Kopernik, romantičarski pesnik Adam Mickjevič, pionirka fizike Marija Kiri, ali i idealizovane figure radnika.
Najpoznatija skulptura prikazuje radnika koji drži knjigu nalik kamenim pločama sa Deset zapovesti, ali u komunističkom stilu. Na njoj su ispisana imena Marksa, Engelsa i Lenjina, a Staljinovo ime je pažljivo uklonjeno posle 1956. godine.
Enterijer još više zadivljuje. Mermerni podovi, beskrajna stepeništa i hodnici, masivni stakleni lusteri i pozlaćeni ukrasi ostavljaju snažan utisak raskoši. Poput čuvenog moskovskog metroa, ovo je trebalo da bude luksuz namenjen običnim ljudima.
Ono po čemu se Palata razlikovala od svojih moskovskih uzora bila je njena potpuno javna namena. Projektovana je da u njoj budu smešteni muzeji, pozorišta i sportske dvorane. U istoj kongresnoj sali sa 3.000 mesta, u kojoj su godinama održavani godišnji kongresi Komunističke partije, kasnije su nastupali legendarni izvođači poput Rolingstonsa ili Leonarda Koena.
Palata je predstavljala simbol strateške važnosti Poljske za Moskvu i samog Staljina. Mogla se čak tumačiti i kao svojevrsno, koliko god neobično, prikriveno izvinjenje za talas represije koji je pratio uspostavljanje komunističkog sistema. Međutim, o toj prošlosti gotovo da se nije govorilo sve do sedamdesetih godina i pojave antikomunističkog, ali istovremeno socijalistički orijentisanog pokreta Solidarnost.
U mnogim aspektima, komunizam je u Poljskoj bio blaži nego u pojedinim drugim državama istočnog bloka. Sredina pedesetih godina, kada je Palata građena, predstavljala je period kada je većina stanovnika socijalističkih republika bila najbliže prosperitetu. Poljska je bila deo sovjetskog bloka, ali ne i Sovjetskog Saveza, pa je uživala više sloboda od mnogih drugih zemalja iza Gvozdene zavese. Imala je relativno slobodne medije, kao i avangardni film, umetnost, književnost i muziku, sve uz podršku države.
Šta je danas Palata kulture?
Turisti redovno obilaze Palatu, a uz ulaznicu od 30 zlota (oko 813 dinara), možete se liftom popeti na 30. sprat. Čak ćete osetiti i pritisak u ušima tokom vožnje.
Automati za kupovinu karata se nalaze u holu, a plaća se isključivo karticama. Potom se čeka red za dva lifta, a tokom letnjih meseci se preporučuje odlazak na vrh zgrade u večernjim satima. Poslednji ulazak je u 23.30 sati. Ukoliko kartu kupite onlajn, ona važi narednih godinu dana.
Sa 30. sprata se pruža najbolji pogled na čitav grad, a postoji i mali kafić gde se možete osvežiti.
Danas se u Palati održavaju koncerti, u njoj se nalaze neobični muzeji, najposećeniji multipleks bioskop u gradu, kao i brojni moderni barovi i pozorišta.
Podjednako voljena i omražena, Palata ostaje simbol razaranja Varšave, njenog ponovnog rađanja pod vlašću nepopularne, sovjetski nametnute vlasti, ali i podsetnik na prošlost koja i danas opterećuje Poljsku. Javne rasprave o zajedničkoj istoriji često su zarobljene u ritualnim sukobima između nacionalistički orijentisanih katolika i liberala.
Možda upravo zato pojedini smatraju da bi rušenje Palate izbrisalo svako sećanje na komunizam i omogućilo da slika Poljske postane čistija i nevinija. Međutim, sećanja ne funkcionišu na taj način. Uprkos povremenim predlozima da bude srušena ili privatizovana, Palata je jednostavno prevelika, previše monumentalna i previše simbolična da bi se tek tako uklonila.
Danas je okružena i staklenim neboderima koji simbolizuju jednu novu eru, a uprkos vemu tome Palata kulture i nauke ostaje najupečatljiviji simbol grada sa svake razglednice i magneta.
Najpoznatiji gosti
Palatu kulture i nauke su posetile mnoge znamenite ličnosti, poput Indire Gandi ili Nikite Hruščova. Leonid Brežnjev se ovde obratio 1971, a dočekan je velikim aplauzom. Zdanje je posetio i prvi čovek koji se otisnuo u svemir, Jurij Gagarin, dok je nastup Marlen Ditrih prekinula mačka koja je zalutala na binu. Među muzičarima treba pomenuti i Elu Ficdžerald.
Priča se da su Rolingstounsi plaćeni votkom za nastup 1967. godine, ali kako nisu mogli da je ponesu natrag u Veliku Britaniju, godinama su radnici Palate prodavali flaše ovog pića na crnom tržištu.
(EUpravo zato)
