Otprilike između 45. i 55. godine života, kod većine žena dolazi do prestanka reprodukcije, praćenog padom estrogena i početkom menopauze.
Ova pojava decenijama je zbunjivala biologe. Jer zašto bi priroda dopustila da polovina ljudske populacije izgubi reproduktivnu moć u periodu kada je žena još uvek zdrava? Dugo se smatralo da je menopauza evolutivna greška i nuspojava produženog životnog veka.
Međutim, savremena antropologija i evolutivna biologija nude drugačija tumačenja.
Jedno od najpoznatijih objašnjenja je "hipoteza bake" (Grandmother Hypothesis). Prema ovom modelu, žene su možda prestale da rađaju, ali su ostajale aktivne i prisutne u zajednici i na taj način su imale ključnu ulogu u opstanku potomstva.
U lovačko-sakupljačkim društvima, pre nekoliko hiljada godina, starije žene su posedovale dragoceno znanje: razlikovale su jestive od otrovnih biljaka, znale su sezonske obrasce prirode i prenosile su iskustvo mlađim generacijama. Deca koja su imala bake u uslovima visokog mortaliteta, imala su veću verovatnoću da prežive.
Na taj način, iako više nisu rađale, žene u postreproduktivnom periodu uticale su na opstanak svojih gena kroz prenošenje znanja potrebnih za preživljavanja na unuke.
Iako hipoteza bake predstavlja najšire prihvaćeno objašnjenje menopauze, savremena nauka sve češće ističe i ulogu reproduktivnog konflikta. Ona polazi od ideje da istovremena reprodukcija žena različitih generacija unutar iste porodice smanjuje šanse za preživljavanje potomstva.
Istraživanja određenih populacija, pokazala su da deca mlađih žena imaju veće šanse za preživljavanje kada njihove majke više ne rađaju. Prestanak reproduktivne funkcije kod starijih žena, prema ovoj hipotezi, predstavlja adaptivnu prednost jer omogućava da se energija, znanje i resursi usmere na podršku već rođenoj deci i unucima.
Telo žene u menopauzi
Svetska zdravstvena organizacija (SZO) definiše prirodnu menopauzu kao period od 12 uzastopnih meseci bez menstruacije, koji nije posledica trudnoće, bolesti ili hirurške intervencije.
Menopauza nije nagli događaj, već proces koji traje godinama. Smatra se da tranzicija počinje i do 10 godina pre prestanka menstruacije, dok se izraženiji simptomi najčešće javljaju 5 godina pre menopauze. Ova faza poznata je kao perimenopauza.
Iako su kroz menopauzu prolazile i žene pre nekoliko vekova, stručnjaci su saglasni da savremeni način života može doprineti jačem intenzitetu simptoma. Nepravilni obrasci spavanja, veštačko osvetljenje, hronični stres i smanjena fizička aktivnost dodatno opterećuju endokrini i nervni sistem, što dovodi do izraženijih endokrinih disbalansa nego ranije.
Kod većine žena, simptomi su direktna posledica oscilacija i postepenog pada estrogena, ali i drugih polnih hormona. Samo mali procenat nema izražene simptome, koje lekari dele na rane, srednjoročne i kasne.
Prvi ili rani znaci hormonskih promena uključuju: hronični umor i osećaj iscrpljenosti, poremećaje sna i nesanicu, promene raspoloženja i depresivne epizode, talase vrućine i noćnog znojenja. Ovi simptomi su povezani sa smanjenjem estrogena koji ima važnu ulogu u regulaciji telesne temperature i funkcije centralnog nervnog sistema.
Tokom narednih 5 do 10 godina, dalje oscilacije estrogena i androgena utiče na: smanjenje libida, promene u kvalitetu kože i kose, slabiju kognitivnu funkciju i koncentraciju, atrofiju sluznice vagine, vulve i uretre. Pored toga, česte su i urološke tegobe, uključujući učestalo mokrenje i ponavljane infekcije urinarnog trakta.
Dugoročne posledice menopauze mogu se ispoljavati decenijama kasnije, prema rečima stručnjaka čak i nakon 30 godina. One uključuju: povećan rizik od kardiovaskularnih bolesti, osteoporozu i povećanu sklonost prelomima, pogoršanje vida i sluha.
Zbog toga se menopauza danas posmatra ne samo kao reproduktivni, već i kao važan javnozdravstveni fenomen.
Kraj jednog ciklusa - početak nove faze
Menopauza se često doživljava kao kraj, ali iz biloške perspektive ona predstavlja prelazak u novu životnu fazu. Iako jajnici prestaju da proizvode jajne ćelije, žena ulazi u period u kom je očuvanje zdravlja kostiju, srca i mozga od presudnog značaja.
Redovni preventivni pregledi, praćenje kardiovaskularnog i zdravlja kostiju, kao i individualizovan pristup terapiji, omogućavaju ženama da i nakon menopauze žive dug, aktivan i kvalitetan život.
