Mali grad na brdu iznad doline Mirne, danas poznat kao "Grad umetnika", ima istoriju koja je dosta starija i burnija od onoga što se da naslutiti nakon prvog pogleda na njegovu kaldrmu.
Područje oko Grožnjana, prema arheološkim tragovima naseljeno je još od neolita. Ipak, prvi pisani pomen Grožnjana datira iz 1102. godine, kada se u dokumentu naziva Castrum Grisiniana. Tada je bio utvrđeni zamak pod uticajem akvilejskih patrijarha, a tokom narednih vekova često menja gospodare.
Venecijanska Istra i tragovi nasleđa
Godine 1358., Grožnjan prelazi pod vlast Mletačke Republike. Venecijanci tada obnavljaju njegove zidine, grade palate i uređuju grad tako da on postaje administrativni centar severne Istre. Većina onogo što se može videti danas, nastaje upravo u tom trenutku: uske ulice, gradska vrata, loža i palate u venecijanskom stilu.
Tada se u grad moglo ući kroz Vela ili Mala vrata, od kojih danas postoje samo ona manja. Ono što je karakteristično jeste da je svoju srednjovekovnu strukturu zadržao do modernih vremena, a najreprezantivnije građevine iz tog perioda su Gradska lođa iznad koje se nalazilo skladište za žito i brašno i crkvice sv. Roka i sv. Martina iz 16. veka.
Nakon kuge u 17. veku, Grožnjan je gotovo opusteo. Venecija je zatim dovela nove doseljenike iz Dalmacije, Venecije, Furlanije, pa čak i grčke i albanske porodice koje su bežale pred Osmanlijama. Tako je nastala šarena etnička mešavina karakteristična za unutrašnjost Istre.
Burna istorijska dešavanja tu se ne završavaju, nakon pada Mletaka, 1797. godine, Grožnjan postaje deo Habzburške monarhije, a nakon Prvog svetskog rata ulazi u sastav Kraljevine Italije.
Kako je postao "Grad umetnika"?
Nakon Drugog svetskog rata, Grožnjan pripada Jugoslaviji. Tada dolazi do iseljavanja autohtonih Italijana sa teriotorije Jugoslavije, pa grad ostaje gotovo prazan. Do sredine pedesetih, dve trećine stanovnika italijanskog porekla napustilo je područje.
Ono što Grožnjan čini posebnim, dogodilo se 1965. godine. Napuštene kamene kuće dodeljene su umetnicima, muzičarima i vajarima iz cele tadašnje Jugoslavije. Tako je nastala umetnička kolonija koja traje do danas. Leti se iz gotovo svake ulice čuju violina, klavir ili džez, a brojne galerije i ateljei otvoreni su za posetioce.
Pored toga, pokrenuta je i letnja međunarodna filmska škola, kao i festivale "Jazz is Back" i "Ex tempore". Zanimljivo je da nju preko decenije organizuje Comunità degli Italiani di Grisignana, zajednica italijanskog dela stanovništva koje prema popisu iz 2021. godine čini 35 odsto udela.
(EUpravo zato)
