Nova ekranizacija Homerove "Odiseje", reditelja Kristofera Nolana uz bogatu glumačku postavu, ponovo je otvorila pitanje koje već godinama izaziva polemike u Holivudu, gde je granica između umetničke slobode i menjanja istorijskog i kulturnog konteksta u ime savremenih društvenih vrednosti.
Poslednjih godina filmska industrija sve češće uvodi raznovrsniji izbor glumaca u istorijske, mitološke i književne priče.
Zagovornici takvog pristupa smatraju da film treba da odražava savremeno društvo i pruži više prostora glumcima koji su ranije bili manje zastupljeni, dok kritičari upozoravaju da se pritom ne sme izgubiti autentičnost vremena i kulture koju delo prikazuje.
U slučaju "Odiseje", pitanje je dodatno složeno jer nije reč o istorijskom zapisu, već o jednom od najvažnijih dela antičke književnosti. Homerov ep vekovima je bio predmet različitih tumačenja, a svaka epoha u njemu je pronalazila sopstvene teme i poruke. Zbog toga savremena adaptacija ima određenu umetničku slobodu.
Ipak, deo publike i kritičara poslednjih godina ukazuje na širi trend da se u istorijske i mitološke priče uvode likovi i identiteti koji nisu nužno odgovarali društvenom kontekstu epohe u kojoj je radnja smeštena.
Njihova kritika nije usmerena samo na izbor glumaca, već na pitanje da li savremene ideološke poruke ponekad postaju važnije od autentičnosti prikaza prošlosti.
Gde je granica između umetničke slobode i istorijske autentičnosti?
Filmski kritičar Đorđe Bajić smatra da se pitanje raznolikosti i inkluzije u filmu danas često predstavlja kao izbor između samo dve krajnosti, da su autori ili za promene ili protiv njih. Međutim, kako kaže u razgovoru za EUpravo zato, umetnost nikada nije bila tako jednostavna.
On podseća da je film oduvek reinterpretirao istoriju, prilagođavao događaje i likove potrebama dramske priče, zbog čega se od filmskih ostvarenja ne može očekivati potpuna istorijska vernost. Ipak, upozorava da postoji jasna razlika između umetničke slobode i zanemarivanja kulturnog i istorijskog konteksta.
"Kada gledamo fantaziju ili mit, vrata interpretacije su širom otvorena. Kada gledamo istorijsku dramu, biografiju ili adaptaciju dela koje pripada određenoj civilizaciji i vremenu, onda kontekst nije ukras, on je deo same priče," kaže Bajić.
Govoreći o savremenom pristupu raznolikosti u Holivudu, on ocenjuje da problem nastaje kada ona postane cilj sama po sebi, umesto da bude u funkciji kvalitetne priče i uverljivih likova.
"Publika ne odbacuje različitost; publika odbacuje osećaj da joj se nešto nameće umesto da joj se ispriča dobra priča," smatra Bajić.
Insistiranje na apsolutnoj istorijskoj doslovnosti nije rešenje, jer umetnost oduvek počiva na reinterpretaciji i novom čitanju klasičnih dela.
Kada je reč o novoj adaptaciji "Odiseje", ističe da Homerov ep nije samo priča o junaku koji luta morima, već jedno od temeljnih dela evropske književnosti, duboko ukorenjeno u grčkoj kulturi i mitologiji. Zbog toga, smatra on, svaka nova ekranizacija ima pravo na autorski pečat, ali tek nakon što razume kulturni i simbolički značaj izvornog dela.
"Najbolje adaptacije ne nastaju iz straha od prošlosti, već iz dijaloga sa njom. One ne brišu ono što je bilo, već pronalaze način da nam pokažu zašto nam je to i danas važno," zaključuje Bajić.
Podeljene reakcije kritike i publike
Film je izazvao podeljene reakcije, ali ne u istoj meri među filmskim kritičarima i publikom. Profesionalna kritika film je uglavnom ocenila veoma pozitivno, hvaleći njegovu vizuelnu raskoš, režiju i ambicioznu adaptaciju Homerovog epa. Na sajtu "Rotten Tomatoes film" trenutno ima oko 95 odsto pozitivnih ocena kritičara, uz ocenu da Nolan "drevnu priču oživljava grandioznim filmskim jezikom i snažnim ljudskim emocijama".
Slične ocene objavili su The Guardian, The Independent i brojni drugi filmski kritičari, koji ga opisuju kao jedno od najambicioznijih Nolanovih ostvarenja i ozbiljnog kandidata za najznačajnije filmske nagrade.
S druge strane, polemike su se vodile pre svega na društvenim mrežama i među delom publike, gde su pojedini kritičari osporavali izbor glumaca i tvrdili da film, u želji za većom raznolikošću, odstupa od kulturnog konteksta antičke Grčke.
Drugi su, međutim, ocenili da su takve kritike preterane, podsećajući da je "Odiseja" mitološki ep, a ne istorijski dokument, te da umetnička adaptacija podrazumeva određeni stepen autorske slobode. Sam reditelj Kristofer Nolan odbacio je rasprave koje su se vodile pre premijere, ocenivši da su "nevažne", jer dolaze od ljudi koji film još nisu ni pogledali.
Inkluzija kao nova paradigma filmske industrije
Promena pristupa u filmskoj industriji nije nastala slučajno. Poslednjih desetak godina velike filmske kompanije sve više obraćaju pažnju na raznolikost ispred i iza kamere. Nakon društvenih pokreta poput "Black Lives Matter", pitanje zastupljenosti manjinskih grupa postalo je jedno od važnih pitanja američke kulturne industrije.
Veliki studiji počeli su da menjaju način na koji biraju glumce, razvijaju priče i predstavljaju različite zajednice. Za zagovornike ovakvog pristupa, film nije samo zabava, već i prostor koji utiče na to kako društva vide sebe i svoju prošlost.
Njihov argument je da istorija često nije bila predstavljena iz svih uglova i da savremena umetnost ima pravo da otvara prostor za glasove koji su ranije bili zanemareni.
Kritičari, međutim, upozoravaju da umetnička sloboda ne bi trebalo da znači potpuno odvajanje od istorijskih činjenica. Oni smatraju da postoji razlika između reinterpretacije umetničkog dela i menjanja istorijskih okolnosti zarad savremenih političkih ili društvenih poruka.
Koji filmovi su izazivali oštre reakcije zbog podela uloga?
Rasprava o većoj zastupljenosti različitih etničkih grupa u Holivudu nije nova, ali je poslednju deceniju postala jedno od najvidljivijih pitanja u filmskoj industriji.
Jedan od filmova koji se često navodi kao prekretnica u promeni pristupa jeste "Crni panter" (Black Panther, 2018). Film je postao kulturni fenomen jer je u prvi plan stavio afričku kulturu, crnačke junake i glumačku postavu koju su uglavnom činili glumci afričkog porekla.
Jedan od najpoznatijih primera bila je serija "Bridgerton", koja prikazuje alternativnu verziju britanskog društva 19. veka sa multietničkom aristokratijom. Autori su od početka naglašavali da ne prave dokumentarnu istorijsku dramu, već fiktivni svet inspirisan epohom, u kojem žele da ponude drugačiju predstavu o britanskom društvu.
Još veće polemike izazvala je najava filma "Kleopatra", u kojem je egipatsku kraljicu trebalo da igra izraelska glumica Gal Gadot. Kritike su se odnosile na pitanje istorijske interpretacije porekla Kleopatre i prikaza antičkog Egipta, dok su autori projekta isticali da je reč o umetničkoj interpretaciji istorijske ličnosti, a ne dokumentarcu.
(EUpravo zato.rs)
