Naučnici Instituta "Ruđer Bošković" analizirali su 75 godina merenja koja pokazuju da se Sredozemno more sve brže zagreva i postaje slanije, a promene su sve uočljivije i u dubokim slojevima mora. Posebno se izdvaja jadransko-jonsko područje.
Kada leti govorimo o toplijem moru, uglavnom mislimo na temperaturu vode uz obalu i na to da li je pogodna za kupanje. Međutim, ono što osećamo na površini samo je mali deo priče. Ispod nje nalaze se stotine i hiljade metara vode čiji se duboki slojevi menjaju znatno sporije i mnogo ih je teže pratiti.
Upravo u tim slojevima naučnici Instituta "Ruđer Bošković" tražili su odgovor na pitanje koliko se Sredozemlje promenilo tokom poslednjih decenija.
Dr Elena Terzić i dr Ivica Vilibić u radu objavljenom u međunarodnom časopisu Geophysical Research Letters objedinili su podatke iz različitih perioda, od istorijskih merenja sa istraživačkih brodova do savremenih autonomnih Argo plutača, koje danas redovno zaranjaju u dubine mora.
Na taj način dobili su svojevrsnu sliku promena u Sredozemlju od 1950. do 2025. godine i pratili temperaturu, salinitet i gustinu vode na različitim dubinama.
Rezultati pokazuju da se Sredozemlje ne samo zagreva i postaje slanije, već se brzina tih promena povećava, a njihov uticaj može se pratiti stotinama, pa čak i hiljadama metara ispod površine.
More nije samo toplije, već se sve brže zagreva
Da se more zagreva poznato je već dugo. Taj proces se najčešće opisuje prosečnom stopom zagrevanja, odnosno time koliko temperatura mora poraste tokom jedne decenije.
"Prosečna stopa zagrevanja govori nam koliko se temperatura mora menjala tokom dužeg perioda. Međutim, kada čitav period opišemo jednom prosečnom stopom, ne vidimo da li se menja i sama brzina zagrevanja. Naši rezultati pokazuju da se ona povećava, pa prosek može da prikrije koliko su promene poslednjih decenija zapravo ubrzane", objašnjava dr Elena Terzić.
Drugim rečima, jedna prosečna stopa više ne opisuje dovoljno dobro ono što se događa u Sredozemlju. Zato su naučnici analizirali i ubrzanje zagrevanja, odnosno pitanje da li se menja sama brzina kojom temperatura raste.
Najizraženiji signal očekivano se vidi blizu površine, ali zanimljiviji deo počinje kada se pogleda dublje.
U poslednjim godinama analiziranog perioda temperatura u prvih 100 metara Sredozemlja bila je oko dva stepena viša od proseka iz druge polovine 20. veka.
Zagrevanje je jasno vidljivo i na dubinama od 300 do 1.000 metara, dok se merljiv signal pojavljuje čak i između jednog i dva kilometra dubine.
To je važno jer duboko more ne reaguje brzo na promene u atmosferi. Površina može da se zagreje tokom izuzetno toplog leta i ponovo ohladi nekoliko meseci kasnije, dok se promene u dubokom moru odvijaju mnogo sporije.
"Kada signal promene više ne vidimo samo pri površini već i duboko u vodenom stubu, govorimo o mnogo široj promeni svojstava mora. Duboki slojevi su svojevrsna memorija onoga što se u sistemu događa tokom dužeg perioda", ističe dr Ivica Vilibić.
Šta se menja i zašto se posebno izdvaja Jadran?
Temperatura nije jedina stvar koja se menja. Sredozemno more istovremeno postaje i slanije, posebno u njegovim centralnim i istočnim delovima.
Salinitet i temperatura zajedno određuju gustinu morske vode. Veći salinitet povećava gustinu vode, dok je viša temperatura smanjuje.
Razlike u gustini pokreću glavne cirkulacione procese u moru, voda se meša i tone, a toplota i so prenose se iz jednog dela Sredozemlja u drugi. Zbog toga promene koje počinju na površini ne moraju tamo i ostati.
Jadran u toj priči ima posebno mesto, jer je jedno od područja Sredozemlja u kojima nastaje gusta voda.
Tokom hladnih zimskih perioda površinska voda može snažno da se ohladi, postane dovoljno gusta i počne da tone. Na taj način svojstva koja je voda stekla pri površini mogu biti preneta u duboke slojeve Jadrana, a zatim dalje prema dubokom Jonskom moru i istočnom Sredozemlju.
Upravo se jadransko-jonski sistem u ovom istraživanju pokazao kao jedno od područja sa posebno izraženim ubrzanjem promena.
U južnom Jadranu snažan signal ubrzanog zagrevanja zabeležen je i na dubini od oko 1.000 metara, uz istovremene promene saliniteta.
To ukazuje na to da područja u kojima površinska voda tone mogu biti važna za rano uočavanje i praćenje promena koje se prenose u dubinu mora.
Kako uporediti merenja iz 1950. i 2025. godine?
Jedan od najvećih izazova bio je porediti podatke prikupljene tokom decenija na različite načine.
Pedesetih i šezdesetih godina prošlog veka podaci su uglavnom prikupljani sa istraživačkih brodova, dok danas naučnici imaju mrežu Argo plutača koje samostalno prolaze kroz vodeni stub i redovno šalju podatke o temperaturi i salinitetu.
Autori istraživanja zato su kombinovali više velikih baza podataka i proveravali njihov kvalitet. Posebno su ispitivali da li veći broj savremenih merenja može da utiče na rezultate i stvori prividan utisak da se promene ubrzavaju.
Analize su ponavljane za različite vremenske periode i različitim statističkim metodama, a osnovni obrazac ostao je isti.
Sredozemlje kao rani pokazatelj promena
Sredozemlje je relativno malo i gotovo zatvoreno more koje snažno reaguje na promene u atmosferi. Zbog toga naučnicima može poslužiti kao svojevrsna prirodna laboratorija za proučavanje promena koje se dešavaju u morima i okeanima u toplijoj klimi.
Istraživanje, međutim, ne daje konačan odgovor na pitanje koji je pojedinačni proces odgovoran za ubrzavanje promena.
One mogu biti povezane sa zagrevanjem atmosfere, isparavanjem i padavinama, razmenom vode sa Atlantskim okeanom kroz Gibraltar, ali i promenama u samoj cirkulaciji Sredozemnog mora.
Sledeći korak za naučnike jeste da utvrde koliki je doprinos svakog od tih procesa.
Ono što već sada mogu da zaključe jeste da promena u Sredozemlju više nije samo priča o toplijoj površini mora.
More se menja sve brže, a signal tih promena stigao je i duboko ispod površine.
(M.A./EUpravo zato/index.hr)