Kada su se krajem juna premijeri Mađarske, Poljske, Češke i Slovačke sastali nedaleko od Budimpešte, na prvom samitu šefova vlada Višegradske grupe (V4) u više od dve godine, poruka je bila jasna: regionalna saradnja koja je godinama bila gotovo zamrznuta sada se ponovo pokreće.
Domaćin susreta, mađarski premijer Peter Mađar, ugostio je poljskog premijera Donalda Tuska, češkog premijera Andreja Babiša i slovačkog premijera Roberta Fica, poručivši da grupa želi snažan i kredibilan glas u evropskom odlučivanju.
Iza ovog samita, međutim, krije se priča o usponima i padovima nekada uticajne regionalne platforme. Zato vredi razložiti šta je V4, šta je prouzrokovalo njenu marginalizaciju, zašto se sada oživljava i šta bi to moglo značiti za EU.
Šta je Višegradska četvorka i kako je do sada funkcionisala?
Višegradska grupa osnovana je 1991. godine, kada su čehoslovački predsednik Vaclav Havel, poljski predsednik Leh Valensa i mađarski premijer Jozef Antal potpisali deklaraciju o saradnji na putu evropske integracije, neposredno posle raspada sovjetskog bloka.
Cilj je bio jasan, ubrzati ulazak u EU i NATO kroz koordinaciju politika triju, a od 1993, kada se Čehoslovačka podelila na Češku i Slovačku, četiri države.
Nakon što su sve četiri zemlje 2004. godine postale članice Unije, V4 je izgubila svoj prvobitni, integracioni razlog postojanja, ali je opstala kao forum za regionalnu koordinaciju. Ono što je bio njen najveći značaj jeste što je V4 bio multiplikator glasa svojih članica na nivou EU, čime su mogli da ostave veći trag na političke tokove.
Istovremeno, njena fleksibilna institucionalna postavka je značila da se intenzitet i pravac rada V4 mogao drastično menjati u zavisnosti od toga ko je na vlasti u njenim članicama.
Upravo ta osetljivost na domaću politiku dovela je grupu do dubokog zastoja u poslednjoj deceniji. S jedne strane, Poljska i Mađarska bile su tokom druge polovine 2010-ih na meti kritika zbog narušavanja demokratskih standarda, dok su Slovačka i Češka istog perioda bile bliže evropskom mejnstrimu, što je deo analitičara naveo da grupu prekrsti u "V2+2".
Ruska invazija na Ukrajinu 2022. godine produbila je podelu. Orbanova Mađarska, kojoj se kasnije pridružila i Slovačka pod Robertom Ficom, nastavila je da neguje odnose sa Moskvom, dok su Poljska i Češka zauzele oštro suprotan stav. Mađarska i Slovačka su, uz to, ostale među retkim članicama EU koje su nastavile da uvoze rusku naftu i gas u značajnijim količinama, a Brisel je zbog spora oko vladavine prava zamrzao oko 18 milijardi evra evropskih sredstava namenjenih Budimpešti.
Posebno su zaoštreni bili odnosi poljskog premijera Donalda Tuska i Orbana. Iz ovih razloga, oživljavanje V4 je zato dugo izgledalo kao nešto što je van domašaja, sve do promene vlasti u Budimpešti.
Pojava Mađara i oživljavanje V4
Na izborima 12. aprila 2026, šesnaestogodišnja vladavina Viktora Orbana okončana je ubedljivom pobedom opozicione Tise, partije Petera Mađara, koja je osvojila više od polovine glasova i ubedljivu većinu u parlamentu. To je bio istorijski rezultat koji je privukao pažnju svetske javnosti.
Fokus je bio na evropskoj reintegraciji Mađarske, obnove veza sa tradicionalnim partnerima, kao i ponovnoj demokratizaciji ove zemlje. Ovo je podrazumevalo i borbu protiv korupcije, ali i približavanje spoljne politike evropskom mejnstrimu. Tako je Mađar, već u prvim mesecima mandata, povukao je mađarski veto na pregovore Ukrajine o pristupanju EU.
Ubrzo potom, baš on je ugostio samit V4 na kome su lideri četiri zemlje obećali da će podići nivo saradnje na maksimum i usaglasili zajedničke pozicije pred sastancima Evropskog saveta. Tusk je tom prilikom zahvalio Mađaru što je grupi "vratio nadu" da V4, i Mađarska unutar nje, mogu opet biti glas u evropskim pitanjima.
Mađar je već naznačio i oblasti u kojima vidi prostor za produbljivanje saradnje.
Migracije ostaju zajednički imenitelj, iako se stavovi V4 prema migracijama nisu drastično promenili u odnosu na Orbanovo doba, pristup jeste. Umesto jednostranih poteza, Mađar se oslanja na zajedničku regionalnu koordinaciju, što je lakše jer centralnoevropske države uglavnom dele sličan pogled na zaštitu spoljnih granica.
Infrastruktura ostaje okosnica saradnje. Predlog brze železničke linije koja bi povezala Budimpeštu, Bratislavu, Prag i Varšavu predstavljen je kao simbol obnove, u skladu s mađarskim mototom predsedništva "Konkurentni Višegrad", koji počiva na konkurentnosti, bezbednosti i povezanosti.
Proširenje EU je još jedna tačka slaganja. Sve četiri zemlje podržavaju članstvo država Zapadnog Balkana, uz uslov ispunjavanja kriterijuma, a V4 svoje iskustvo iz sopstvenog puta u EU vidi kao osnovu za prenošenje ekspertize na kandidate.
Od ovih zemalja se može čuti da je potrebno napraviti iskorake i za regionom, kao što se prave i sa Ukrajinom i Moldavijom.
Energetika dobija novi zamah, Mađarska sada, slično Poljskoj, želi da smanji zavisnost od ruskog gasa, restruktuira energetsku infrastrukturu do 2035 i udvostruči obnovljive izvore energije.
Prioriteti ove vrste ukazuju da za Mađara, V4 nije samo brana migracijama, već platforma koja treba da proizvede višestruke političke i ekonomske efekte.
Šta to znači za EU?
Ono što je interesantno jeste to što se ambicije Mađara ne završavaju na standardnoj "četvorci" ovog formata. Iako je poručio da trenutno nema planova za prijem stalnih novih članica, nagovestio je da bi voleo da se pridruže (gostujuće) članice.
Naime, Mađar nije krio ambicije da uključi prevashodno Austriju, kao države koja se neretko asocirala kao peti, neformalni član grupe, usled činjenice da dele isti centralnoevropski prostor, imaju zajedničku istoriju i da imaju neretko klasterizovane, zajedničke interese.
Bližim vezama sa Austrijom, povezao bi se V4 sa već postojećim regionalnim formatom Slavkov (ili Austerlic), koji uz Austriju okuplja i Češku i Slovačku od 2015. godine.
Uključivanje Austrije, takođe, ima i simboličku funkciju jer razblažuje rizik da se obnovljena V4 dočekuje kao nova koalicija "suverenista" nasleđena iz Orbanove ere, što bi pomoglo Mađaru da svoju državu predstavi kao članicu EU koja se vraća evropskom mejnstrimu.
(EUpravo zato.rs)