Na vrhu brda San Đusto u Trstu, odakle se otvara jedan od najlepših pogleda na Jadran i grad ispod njega, slojevi istorije nisu samo metafora, oni su doslovno urezani jedni u druge.
Ovo mesto je jedna od onih retkih tačaka u Evropi gde se rimski svet, srednjovekovna religija i savremeni grad prepliću na prostoru od svega nekoliko desetina metara.
San Đusto je danas miran, gotovo tih kvart, ali ispod njegovih staza i kamenih ploča leži srce antičkog Tergesta, rimskog Trsta.
Upravo ovde nalazio se rimski forum, administrativno, trgovačko i društveno središte grada koji je u vreme Rimskog carstva bio važna tačka na severnom Jadranu.
Ostaci foruma i danas su vidljivi u arheološkom parku San Đusto.
Između stubova, fragmenata kapitela i kamenih blokova koji su nekada činili javne zgrade, lako je zamisliti užurbanost rimskog grada: trgovce koji pregovaraju o robi, vojnike koji prolaze putem prema provincijama, građane koji se okupljaju oko govornice.
Trst je još u rimskom periodu bio strateški važan, jer je povezivao kopnene puteve ka Panoniji sa pomorskim rutama Jadrana.
Ali ono što San Đusto čini posebno slojevitim mestom jeste činjenica da se tik iznad rimskog foruma uzdiže katedrala San Đusto, podignuta u srednjem veku, između 14. i 15. veka, spajanjem dve ranohrišćanske crkve.
Njena masivna romaničko-gotička fasada i zvonik dominiraju brdom, kao da čuvaju sećanje na još starije svetove ispod sebe.
Unutrašnjost katedrale dodatno otkriva tu istorijsku slojevitost. Mozaici iz ranohrišćanskog perioda, krstovi i simboli vere stoje iznad temelja koji se naslanjaju na antičke strukture.
U jednoj zgradi, na jednom brdu, sabrani su Rim, srednji vek i moderni Trst.
Poseban utisak ostavlja i osećaj prostorne kompresije istorije, dok stojite na forumu i gledate prema katedrali, zapravo posmatrate kontinuitet koji traje više od dve hiljade godina.
Malo je mesta u Evropi gde je prelaz između paganskog Rima i hrišćanskog srednjeg veka toliko neposredan i fizički opipljiv.
Arheološka istraživanja na San Đustu trajala su decenijama, a svaki novi sloj koji se otkrije ne briše prethodni, već ga dopunjuje. Upravo zato ovaj lokalitet nije samo turistička tačka, već i živa lekcija o tome kako se gradovi ne grade iz početka, već na temeljima onoga što je već postojalo.
Danas, dok turisti sede na kamenim zidinama i posmatraju zalazak sunca nad Tršćanskim zalivom, retko ko ne pomisli da je isti taj pogled možda nekada imao i rimski trgovac, ili srednjovekovni monah.
San Đusto ne pripada jednom vremenu, on pripada svima njima istovremeno.
(M.A./EUpravo zato)