- Jazavac je kopanjem jazbina kod Vrmdže izbacio fragmente keramike i skrenuo pažnju arheologa na Devojački kamen.
- Na lokalitetu su pronađeni keramičke posude, kamene alatke, kremeni i koštani predmeti, kao i koštana narukvica i žrvnjevi.
- Nalazi se vezuju za eneolit i život zajednica od pre oko 6.000 do 6.500 godina, uz tragove ognjišta i okućnice.
Arheolozi koji ovih dana istražuju Devojački kamen u Vrmdži, nedaleko od Sokobanje, dobili su neočekivanu pomoć iz životinjskog sveta. Kopajući jazbine, jazavac je iz dubljih slojeva zemlje izbacio arheološki materijal i tako ukazao na deo terena koji bi mogao da krije dodatne tragove praistorijskog života.
Prema izveštaju lokalnog portala SOKOpress, istraživači su uočili tri velike jazbine i materijal koji je iz njih dospeo na površinu. Iako životinja nije mogla da zna kakvo se nasleđe nalazi pod zemljom, njeno kopanje skrenulo je pažnju stručnjaka na još jedan deo lokaliteta koji zaslužuje detaljnije ispitivanje.
Ipak, najvažnija otkrića dolaze iz sistematskih arheoloških istraživanja. U otvorenoj istraživačkoj sondi pronađeni su brojni ostaci keramičkih posuda, kamene alatke, kremeni i koštani predmeti, a među nalazima se posebno izdvaja koštana narukvica. Otkrivena su i dva žrvnja, kamena koja su se koristila za mlevenje žita.
Arheolozi su, prema dosadašnjim nalazima, u neposrednoj blizini ranije otkrivene praistorijske kuće prepoznali prostor koji je mogao da služi kao njena okućnica. Na delu terena uočeni su kremeni artefakti i nabijena zemlja za koju postoje indicije da je predstavljala ognjište.
Takvi nalazi važni su jer ne govore samo o tome gde su ljudi živeli, već i o tome kako su pripremali hranu, obrađivali sirovine i organizovali prostor oko svojih domova.
Kako su živeli ljudi pre više od 6.000 godina?
Devojački kamen pripada arheološki značajnim lokalitetima koji osvetljavaju život zajednica iz bakarnog doba, odnosno eneolita. Reč je o razdoblju u kojem su ljudi već živeli u stalnijim naseljima, bavili se zemljoradnjom i stočarstvom i postepeno usvajali nove tehnologije obrade metala.
Prema izveštajima sa aktuelnih istraživanja, nalazi sa ovog lokaliteta vezuju se za period od pre približno 6.000 do 6.500 godina, dok se pojedini predmeti, uključujući celovitu keramičku posudu, u izveštajima datuju u raspon od 4.500. do 3.500. godine pre nove ere. Precizno datovanje i tumačenje pojedinačnih nalaza zavise od arheološkog konteksta i stručnih analiza.
Žrvnjevi su naročito zanimljivi jer svedoče o preradi žitarica, dok koštana narukvica pruža uvid u upotrebu prirodnih materijala za izradu ukrasnih predmeta. Keramika, s druge strane, može da otkrije mnogo o načinu pripreme i čuvanja hrane, ali i o zanatskim veštinama tadašnjih stanovnika.
Istraživanja na Devojačkom kamenu započeta su nakon arheoloških rekognosciranja 2017. i 2018. godine, kada je uočena veća količina praistorijske keramike. Tokom kasnijih iskopavanja potvrđeno je da lokalitet sadrži dobro očuvane slojeve izuzetno značajne za proučavanje praistorije ovog dela Srbije.
Sokobanjska kotlina krije mnogo stariju priču od poznate banje
Iako se Sokobanja danas prvenstveno vezuje za termalne izvore, odmor i prirodne lepote, njena okolina čuva tragove ljudskog prisustva iz veoma udaljenih epoha.
Jedno od posebno značajnih mesta je Pećurski kamen, gde su, prema podacima Turističke organizacije Sokobanja, u pećinskim sedimentima pronađeni tragovi neandertalskog čoveka, kamene alatke i ostaci ognjišta. Starost ovih nalaza procenjena je na približno 50.000 godina pre nove ere.
Na području Markove pećine, u klisuri reke Moravice, pronađeni su tragovi ljudskog prisustva iz gornjeg paleolita, kao i fosilni ostaci pećinskog medveda. Ovi nalazi svedoče o životu ljudi i životinja u pejzažu koji se znatno razlikovao od današnjeg.
Lokalitet Trebič donosi drugačiju priču: arheološki nalazi ukazuju na postojanje naselja iz neolita, dok su pronađeni i predmeti iz rimskog perioda. To pokazuje da je ovaj kraj bio naseljavan i korišćen u različitim istorijskim epohama.
U blizini Sokograda nalazi se i Popovica, lokalitet koji je u arheološkoj literaturi zabeležen kao gradinsko naselje iz bronzanog doba. U njegovom podnožju nalazi se i praistorijski tumul, odnosno grobna humka. Popovica je važna i zbog toga što su istraživanja ovog lokaliteta deo šireg arheološkog proučavanja sokobanjske kotline.
Tragovi antičkog života vidljivi su i u samoj Sokobanji. Na prostoru današnjeg Amama nalaze se ostaci rimskih termi, na čijim je temeljima kasnije razvijeno tursko kupatilo. Tako se istorija korišćenja lekovitih voda na ovom području proteže mnogo dalje u prošlost nego što bi se moglo zaključiti samo na osnovu današnje turističke ponude.
Posle Devojačkog kamena, arheolozi nastavljaju istraživanja na Rujevačkom gradištu
Planovi istraživačkog tima ne završavaju se u Vrmdži. Nakon radova na Devojačkom kamenu, predviđena su istraživanja na lokalitetu Rujevačko gradište, poznatom i kao Rujevica.
Na tom prostoru je tokom prethodne godine sprovedeno LiDAR snimanje iz vazduha, savremena metoda koja pomoću laserskih impulsa omogućava prepoznavanje oblika terena i struktura koje vegetacija može da sakrije od pogleda. Takvo snimanje može da ukaže na tragove nekadašnjih objekata, bedema i drugih građevinskih celina, ali njihovu starost i namenu tek treba potvrditi arheološkim iskopavanjima.
Otvaranjem novih istraživačkih sondi stručnjaci će pokušati da utvrde raspored arheoloških slojeva i razjasne kojim periodima pripadaju otkrivene strukture.
Rezultati istraživanja Devojačkog kamena i drugih lokaliteta trebalo bi da budu predstavljeni i kroz izložbe, kako bi javnost imala priliku da se upozna sa predmetima koji otkrivaju svakodnevicu nekadašnjih stanovnika ovog kraja.
Neočekivana uloga jazavca možda je najneobičniji detalj ovogodišnjih istraživanja, ali pravi značaj otkrića leži u onome što predmeti govore o ljudima koji su ovde živeli hiljadama godina pre nastanka današnje Sokobanje.
Ispod poznatih turističkih pejzaža sokobanjske kotline nalazi se slojevita priča o ljudskom životu, radu i prilagođavanju prirodi. Svaka nova sonda otvara još jedno poglavlje te priče, a Devojački kamen pokazuje koliko toga još može da se otkrije na mestima pored kojih svakodnevno prolazimo, ne sluteći šta čuvaju u svojoj unutrašnjosti.
(M.A./EUpravo zato)