Hinematioro pou, izrezbareni drveni stub, za Maore ima mnogo veću vrednost od pukog artefakta izloženog u muzeju. Za ovu domorodačku zajednicu Novog Zeleanda, on je fizička prisutnost predaka i nosilac duhovne i društvene veze.
S druge strane, tu je i zapadna muzeološka logika, koja smatra da takvi objekti jesu eksponati i da pripadaju čitavom čovečanstvu: iako u maorskom kulturnom sistemu taonga (blago) ima manau (autoritet) i mauri (životnu silu), pa je veza sa njim aktivna i živa, i ono što je najvažnije ne prestaje kada predmet napusti domovinu.
Posle dugog perioda nejasnih podataka o tome kako je stub dospeo u Etnološku zbirku Univerziteta u Tubingenu (najverovatnije preko evropskih morskih puteva iz 19. veka i Kukovog putovanja 1769.), institucija je razvila dijalog i partnerstvo sa potomcima onih koji su ga napravili, kako pišu naučni saradnici sa Univerziteta u Tibingenu, Majkl la Korte i Anika Voselar, za The Conversation.
Stub je 2019. privremeno vraćen u zaliv Tolaga uz formalnu pōwhiri ceremoniju: pesme, govore i po koju suzu, jer je ovo bio trenutak, možda najbolje opisan kroz situaciju davno zaboravljenog rođaka koji je otišao da živi u inostranstvo i sada se napokon vraća kući, živ i ceo.
Iako po nemačkom pravu, zbirka nije morala da restituiše predmet, naučnici i svi koji imaju veze sa kulturom, sve više prihvataju etičku odgovornost i priznanje da je predmet tokom kolonijalizma oduzet pod uticajem tadašnjim mišljenja i dogmi, koje nisu u skladu sa modernim.
Prethodni opisan primer, samo je jedan u nizu.
Ah, taj kolonijalizam
Jedan od najčešće pominjanih primera u savremenim raspravama o restituciji "artefakata" jesu Beninske bronze. Metalne skulpture i reljefi nastajali u Kraljevstvu Benin, na području današnje Nigerije, kao sastavni deo profanog i religijskog života.
Krajem 19. veka, veliki broj predmeta dospeo je u Evropu i Severnu Ameriku, gde su postali eksponati muzeja i privatnih kolekcija. Tek u poslednjim decenijama, evropske institucije počele su da razmatraju njihovu istoriju porekla i značenje za zajednice iz kojih potiču, što je dovelo do prvih sporazuma o saradnji i njihovom vraćanju u maticu.
Slična pitanja otvaraju se i u vezi sa staroegipatskim artefaktima koji se mogu videti širom evropskih muzeja. Mnogi od njih su tamo dospeli tokom perioda intenzivnih arheoloških iskopavanja u 19. i ranom 20. veku, u vreme kada su međunarodni standardi bili drugačiji nego danas.
Pojedini predmeti su vraćeni nakon što je utvrđen nezakonit izvoz, dok drugi i dalje ostaju predmet dugotrajnih pregovora, istraživanja i reinterpretacije, uz sve veći naglasak na transparentnost i zajedničko upravljanje nasleđem.
Svakako najpoznatiji slučaj predstavljaju Elginovi mermeri, poznati i kao Partenonski, čiji se povratak u Grčku na Atinski Akropolj razmatra već decenijama. Pored toga što se ovo remek-delo Fidije i njegovih pomoćnika, nastalo u 5. veku p.n.e., smatra bespravno uzetim i odnesenim u Veliku Britaniju, postavlja se i direktno pitanje o različitim shvatanjima kulturne baštine. Da li ona pripada mestu nastanka ili čovečanstvu u celini?
Ova rasprava pokazuje koliko su pitanja restitucije artefakata složena i koliko se razlikuju od slučaja do slučaja, zavisno od istorijskog konteksta, dokumentacije i savremenih odnosa među državama. Ono što je zajedničko svim ovim primerima jeste pomak od ideje prikupljanja i izlaganja u muzejima ka razgovoru o značenju, poreklu i odgovornosti.
Navedeni primeri pokazuju da kulturno nasleđe nije samo materijalno, već i duhovno i društveno, restitucija zahteva dijalog, odgovornost i poštovanje prema zajednicama iz kojih artefakti potiču.
(EUpravo zato/The Conversation)